Łaty i kontrłaty wylicza się osobno. Kontrłaty wynikają z geometrii więźby, czyli liczby i długości krokwi, natomiast ilość łat zależy od liczby rzędów wyznaczonej przez moduł konkretnego pokrycia dachowego. Do obu wyników trzeba doliczyć zapas na docinki, odpady i ewentualne uszkodzenia.
Jak obliczyć ilość kontrłat?
Kontrłaty układa się wzdłuż krokwi, od okapu w kierunku kalenicy. Dlatego ich całkowita długość wynika z sumy długości wszystkich elementów więźby, na których zostaną zamocowane. Podstawowy wzór wygląda następująco:
kontrłaty [mb] = liczba krokwi × długość krokwi [m]
Przykładowo, jeśli dach ma 22 krokwie o długości 6 m, obliczenie wynosi:
22 × 6 m = 132 mb kontrłat
W przypadku dachu dwuspadowego trzeba uwzględnić krokwie na obu połaciach, a nie tylko elementy widoczne po jednej stronie. Przy bardziej złożonej geometrii do zestawienia należy dopisać także krawężnice, krokwie koszowe oraz odcinki wokół lukarn i okien dachowych. Nie zawsze mają one identyczną długość, dlatego na takim dachu najlepiej sumować poszczególne odcinki zamiast mnożyć jedną wartość przez liczbę elementów.
Do wyniku warto dodać około 3–5% zapasu na docinanie i pojedyncze odpady. Przy powyższym przykładzie 132 mb po doliczeniu 5% daje 138,6 mb, czyli w praktyce należy zamówić materiał odpowiadający co najmniej tej długości. Rozstaw kontrłat wynika z układu krokwi, dlatego nie zmienia się po wyborze innego modelu dachówki lub blachodachówki.
Jak obliczyć ilość łat?
Łaty montuje się prostopadle do kontrłat, w poprzek połaci. Ich ilość zależy więc od dwóch wymiarów: liczby rzędów na każdej połaci oraz długości poszczególnych rzędów. Liczbę rzędów wyznacza się na podstawie modułu pokrycia, czyli odległości wskazanej w instrukcji montażu konkretnej dachówki, blachodachówki albo innego materiału.
Nie należy przyjmować jednego stałego rozstawu dla wszystkich dachów. Producent określa dopuszczalny lub wymagany rozstaw łat, a wpływ mogą mieć także kąt nachylenia połaci, sposób wykonania okapu i rozwiązanie przy kalenicy. Wartości z karty technicznej trzeba następnie sprawdzić na materiale znajdującym się na budowie.
Podstawowy wzór można zapisać tak:
liczba rzędów = długość krokwi ÷ moduł pokrycia
Wynik należy zaokrąglić w górę i uwzględnić wymagane rzędy dodatkowe, na przykład przy okapie, kalenicy lub obróbkach. Następnie stosuje się wzór:
łaty [mb] = liczba rzędów × szerokość połaci [m]
Przykład dla dachu o powierzchni 100 m²
Załóżmy, że dach ma dwie jednakowe połacie o wymiarach 10 × 5 m. Całkowita powierzchnia wynosi 100 m². Przyjmijmy moduł pokrycia 350 mm, czyli 0,35 m.
- 5 m ÷ 0,35 m = 14,29, więc trzeba przyjąć co najmniej 15 rzędów na jednej połaci.
- 15 rzędów × 10 m = 150 mb łat na jednej połaci.
- 150 mb × 2 połacie = 300 mb łat przed doliczeniem zapasu.
- 300 mb × 1,15 = 345 mb łat przy 15% zapasu.
W tym przykładzie zapotrzebowanie wynosi około 345 mb łat. Jeżeli instrukcja pokrycia wymaga dodatkowego rzędu przy okapie albo kalenicy, trzeba dodać jego długość przed zastosowaniem zapasu. Podobnie należy postąpić, gdy na dachu występują lukarny, kominy lub okna połaciowe.
Przy łączeniu łat na długości każde połączenie powinno wypadać na podporze, czyli na kontrłacie. Z tego powodu rzeczywista liczba sztuk może być większa niż wynikałoby to z samego podzielenia metrów bieżących przez długość handlową elementu.
Jeżeli łaty mają przekrój 40 × 60 mm, a kontrłaty 25 × 50 mm, można też przeliczyć wynik na kubaturę. Służy do tego wzór:
objętość [m³] = długość [m] × szerokość [m] × wysokość [m]
Dla 345 mb łat 40 × 60 mm obliczenie wynosi 345 × 0,04 × 0,06, czyli około 0,828 m³. Dla 138,6 mb kontrłat 25 × 50 mm otrzymujemy 138,6 × 0,025 × 0,05, czyli około 0,173 m³. Wartości te ułatwiają porównanie ofert tartaku i zaplanowanie transportu.
Wzory i zapas materiałowy
| Element | Wzór | Zapas procentowy |
|---|---|---|
| Kontrłaty | liczba krokwi × długość krokwi | około 3–5% |
| Łaty | liczba rzędów × szerokość połaci | około 10–15% |
| Kubatura | długość × szerokość przekroju × wysokość przekroju | zgodnie z przyjętym zapasem mb |
Podane wartości są punktem wyjścia do kosztorysu. Na prostym dachu dwuspadowym zapas może być bliższy dolnej granicy, natomiast dach wielospadowy z koszami, lukarnami i licznymi obróbkami wymaga większej rezerwy. Przy nietypowej geometrii końcową ilość powinien zweryfikować projektant lub doświadczony dekarz.
Jak ograniczyć straty materiału?
Sam wzór nie wystarczy, jeśli dane wejściowe są niedokładne. Przed zamówieniem drewna sprawdź następujące kwestie:
- Weryfikacja wymiarów z natury – zmierz wykonaną więźbę i połacie, ponieważ rzeczywiste wymiary mogą różnić się od projektu.
- Planowanie cięć – dopasuj długości handlowe do połaci, aby ograniczyć krótkie ścinki i liczbę połączeń.
- Jakość drewna – wybieraj elementy suche, proste i bez wad dyskwalifikujących je po przycięciu. Wymagana klasa, na przykład C24, powinna wynikać z projektu i specyfikacji konstrukcji.
- Wybór pokrycia przed zakupem łat – rozstaw musi wynikać z instrukcji konkretnego modelu, a nie z ogólnej wartości stosowanej na innych dachach.
- Uwzględnienie detali dachu – dolicz materiał przy koszach, krawężnicach, oknach, kominach, okapie i kalenicy.
Najwygodniej przygotować arkusz z osobnymi pozycjami dla każdej połaci. W pierwszej części wpisz liczbę i długość krokwi, w drugiej długość połaci, jej szerokość oraz moduł pokrycia. Po obliczeniu metrów bieżących dodaj zapas, a następnie przelicz wynik na liczbę sztuk o dostępnej długości i na kubaturę. Takie rozdzielenie pozwala szybko wykryć, czy błąd wynika z geometrii więźby, czy z przyjęcia niewłaściwego rozstawu łat.
